ราชบัณฑิตยสถานเป็นหน่วยงานที่แยกมาจากราชบัณฑิตยสภาเดิม      ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ทำงานทั้งทางวิชาการ และปฏิบัติการในด้านหนังสือตำราวรรณคดี โบราณคดีและประณีตศิลป์

ต่อมาหลังจากที่ประเทศไทยได้เปลี่ยนแปลงการปกครอง        เป็นระบอบประชาธิปไตยเมื่อ      วันที่   ๒๔   มิถุนายน
พ.ศ. ๒๔๗๕ รัฐบาลได้เห็นว่า การจะทำนุบำรุงประเทศให้เจริญก้าวหน้าตามแบบอารยประเทศได้ ประเทศไทยจะต้องมีผู้ทรงความรู้ทัดเทียมกับประเทศที่มีความเจริญทางวิชาการ และจะต้องมีสถาบันที่เป็นแหล่งรวมนักวิชาการสาขาต่าง ๆ เพื่อจะได้ติดต่อแลกเปลี่ยนความรู้กับองค์การปราชญ์ของนานาประเทศแล้วทำการค้นคว้า วิจัย จัดทำเป็นตำราออกเผยแพร่สู่ประชาชนและนักศึกษา         รัฐบาลจึงได้ยกเลิกราชบัณฑิตยสภา           แล้วตั้งหน่วยงานขึ้นใหม่
๒ หน่วยงาน  คือ   ราชบัณฑิตยสถาน  และ  กรมศิลปากร  ซึ่งที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎรได้มีมติให้ความเห็นชอบ ร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยราชบัณฑิตยสถานให้ประกาศใช้เป็นกฎหมายได้     เมื่อวันที่  ๓๑  มีนาคม  พ.ศ.  ๒๔๗๖
ซึ่งถือเป็นวันสถาปนาราชบัณฑิตยสถาน ราชบัณฑิตยสถานในสมัยนั้นมีฐานะเป็นนิติบุคคล ได้รับเงินอุดหนุนจากรัฐบาลตามสมควรและให้นายกรัฐมนตรีเป็นผู้รักษาการ

ใน    พ.ศ.  ๒๔๘๕     สภาผู้แทนราษฎรได้ตราพระราชบัญญัติราชบัณฑิตยสถาน        พ.ศ.  ๒๔๘๕     ขึ้นใช้แทน
พระราชบัญญัติฉบับ พ.ศ. ๒๔๗๖ โดยกำหนดให้นายกรัฐมนตรีเป็นผู้เลือกราชบัณฑิตก่อนนำความกราบบังคมทูล และฐานะของราชบัณฑิตยสถานเปลี่ยนไปเป็นทบวงการเมือง อยู่ในบังคับบัญชาของนายกรัฐมนตรี

ต่อมามีการตราพระราชบัญญัติราชบัณฑิตยสถาน   (ฉบับที่ ๒)  พ.ศ.  ๒๔๘๗   แก้ไขปรับปรุงพระราชบัญญัติฉบับ
พ.ศ. ๒๔๘๕ ในบางมาตรา โดยให้ที่ประชุมราชบัณฑิตเป็นผู้เลือกภาคีสมาชิก แล้วเสนอนายกรัฐมนตรีนำความกราบบังคมทูลพระกรุณาทรงแต่งตั้งเป็นราชบัณฑิต และฐานะของราชบัณฑิตยสถานเปลี่ยนเป็นหน่วยงานอิสระขึ้นตรงต่อนายกรัฐมนตรี ตามมาตรา ๒๗ แห่งพระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม (ฉบับที่ ๖) พุทธศักราช ๒๔๘๕

ใน  พ.ศ.  ๒๔๙๕  ราชบัณฑิตยสถานยังคงเป็นหน่วยงานอิสระ แต่เปลี่ยนมาขึ้นตรงต่อรัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม พ.ศ. ๒๕๐๑ ขึ้นตรงต่อรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ พ.ศ. ๒๕๑๕ มีสถานภาพเป็นส่วนราชการที่ไม่สังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวง หรือทบวง มีฐานะเป็นกรม และอยู่ในบังคับบัญชาของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ

พ.ศ. ๒๕๔๔  ได้มีพระราชบัญญัติราชบัณฑิตยสถาน   พ.ศ. ๒๕๔๔    โดยยกเลิกพระราชบัญญัติราชบัณฑิตยสถาน
พ.ศ. ๒๔๘๕  และฉบับที่ ๒  พ.ศ. ๒๔๘๗     พระราชบัญญัติฯ    ฉบับนี้ประกาศในราชกิจจานุเบกษาฉบับกฤษฎีกา
เล่ม ๑๑๘ ตอนที่ ๑๐๔ ก เมื่อวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๔๔ และใช้มาจนถึงทุกวันนี้


สมาชิกราชบัณฑิตยสถาน ประกอบด้วย
๑. ราชบัณฑิต ๘๘ คน
๒. ราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จำนวน ๒ คน
๓. ภาคีสมาชิก จำนวน ๗๕ คน
๔. กรรมการวิชาการ ๕๑ ชุด